Daya tarikan vape perlu dibongkar, bukan sekadar dilarang

Menjelang Hari Tanpa Tembakau Sedunia pada 31 Mei, isu vape di Malaysia perlu dibaca lebih luas daripada soal tabiat merokok atau ketagihan semata-mata. Cabaran hari ini ialah bagaimana produk nikotin dipersembahkan sebagai sesuatu yang moden, berperisa, mudah dibawa, menarik secara visual dan dekat dengan gaya hidup anak muda. Tema Pertubuhan Kesihatan Sedunia bagi tahun 2026, ‘Unmask the appeal – countering tobacco and nicotine addiction’, tepat kerana masalah sebenar bukan hanya pada wap yang dihirup, tetapi pada daya tarikan yang dibina di sekeliling produk itu. WHO turut menegaskan industri tembakau dan nikotin mereka bentuk produk untuk memerangkap golongan muda dalam kitaran ketagihan.

Di Malaysia, isu ini semakin mendesak kerana vape tidak lagi boleh dianggap sebagai tabiat pinggir. National Health and Morbidity Survey 2022 menunjukkan penggunaan e-rokok atau vape dalam kalangan remaja berusia 13 hingga 17 tahun meningkat daripada 9.8% pada 2017 kepada 14.9% pada 2022. Hampir separuh pengguna dilaporkan mula sebelum usia 14 tahun. Data ini memberi isyarat penting: sebahagian anak muda mungkin semakin menjauh daripada rokok konvensional, tetapi mereka belum tentu menjauh daripada nikotin.

Di sinilah sudut komunikasi menjadi penting. Vape bukan sekadar alat atau bahan. Ia hadir bersama makna sosial. Perisa buah, warna cerah, bentuk peranti yang kecil, nama produk yang bergaya, cara dipegang, cara dipamerkan dan cara dibualkan dalam kumpulan rakan menjadikan vape kelihatan kurang serius berbanding rokok. Apabila sesuatu produk berisiko tidak lagi tampil seperti ancaman, tetapi seperti aksesori gaya hidup, mesej kesihatan awam menjadi lebih sukar menembusi imaginasi anak muda.

Sebab itu kita perlu berhati-hati daripada menyalahkan anak muda secara mudah. Remaja tidak membuat pilihan dalam ruang kosong. Mereka hidup dalam dunia visual, rakan sebaya, kandungan pendek, trend, jenaka, cabaran dan imej sosial yang sentiasa berubah. Kajian antarabangsa menunjukkan antara sebab remaja mencuba e-rokok ialah rasa ingin tahu, perisa menarik, rakan yang menggunakannya dan persepsi bahawa ia mempunyai manfaat atau kurang berbahaya berbanding rokok. Ini menunjukkan isu vape bukan hanya masalah disiplin individu, tetapi masalah ekosistem sosial yang menjadikan produk itu kelihatan biasa. Ruang digital menambah lagi kerumitan.

Promosi vape tidak semestinya muncul seperti iklan rasmi. Ia boleh hadir melalui video pendek, ulasan produk, kandungan gaya hidup, muzik, visual estetik atau perkongsian yang kelihatan seperti pengalaman peribadi. Kajian kohort dalam JAMA Network Open mendapati pendedahan kepada iklan e-rokok dan pengaruh rakan sebaya dikaitkan dengan rasa ingin mencuba serta permulaan penggunaan e-rokok dalam kalangan remaja. Dapatan ini penting kerana anak muda bukan hanya dipengaruhi oleh maklumat, tetapi oleh apa yang kelihatan normal dan diterima dalam persekitaran mereka.

Maka, pendekatan ‘jangan vape’ sahaja tidak cukup. Larangan tetap perlu, khususnya apabila produk nikotin boleh mempengaruhi perkembangan tabiat, emosi dan pergantungan. Namun larangan tanpa kefahaman mudah menjadi rapuh. Anak muda boleh mendengar larangan di sekolah tetapi melihat normalisasi vape dalam telefon mereka. Mereka boleh membaca amaran kesihatan tetapi pada masa sama melihat produk yang dibungkus dengan warna, perisa dan bahasa yang kelihatan ringan. Di sinilah mesej awam perlu berubah: bukan sekadar menyatakan bahaya, tetapi membongkar cara sesuatu yang berisiko dijadikan menarik.

Kerangka undang-undang memang penting. Malaysia telah menguatkuasakan Akta Kawalan Produk Merokok Demi Kesihatan Awam 2024, yang mengawal penjualan, pengiklanan, promosi, pembungkusan dan pelabelan produk merokok, termasuk larangan penjualan kepada kanak-kanak bawah umur. Tetapi undang-undang hanya satu lapisan. Jika masyarakat tidak memahami bagaimana pemasaran, reka bentuk dan budaya digital membentuk persepsi, penguatkuasaan akan sentiasa mengejar kreativiti pasaran yang lebih pantas.

Perkembangan terkini turut menunjukkan isu ini belum selesai. Pada 15 Mei 2026, Mahkamah Tinggi dilaporkan memutuskan tindakan mengeluarkan cecair nikotin daripada senarai racun pada 2023 adalah tidak sah. Tanpa menjadikan artikel ini perbahasan teknikal undang-undang, keputusan itu mengingatkan kita bahawa dasar berkaitan nikotin perlu jelas, berhati-hati dan berpaksikan perlindungan awam, khususnya terhadap remaja.

Kaedah pertama yang perlu diperkuat ialah komunikasi risiko yang lebih dekat dengan realiti anak muda. Ceramah panjang tentang bahaya mungkin tidak cukup jika bahasa yang digunakan jauh daripada pengalaman mereka. Anak muda perlu memahami bahawa ‘berperisa buah’ tidak bermaksud selamat, ‘kurang bau’ tidak bermaksud tiada risiko, dan ‘ramai orang guna’ tidak bermaksud wajar dicuba. Mesej awam perlu menerangkan bagaimana sesuatu produk boleh kelihatan moden walaupun tetap membawa risiko nikotin.

Kaedah kedua ialah literasi media dan pemasaran. Sekolah, universiti, keluarga dan komuniti boleh melatih anak muda membaca strategi pujukan: warna apa yang digunakan, perisa apa yang diketengahkan, siapa yang digambarkan sebagai pengguna, apakah gaya hidup yang dijual, dan apa yang disembunyikan di sebalik imej tersebut. Soalan seperti ‘siapa mendapat keuntungan apabila vape dianggap biasa?’ boleh membuka ruang berfikir yang lebih kuat daripada sekadar arahan melarang.

Kaedah ketiga ialah perbualan keluarga yang tidak hanya menghukum. Remaja yang ditegur secara memalukan mungkin belajar menyembunyikan tabiat, bukan meninggalkannya. Ibu bapa boleh bermula dengan memahami tekanan sosial yang dihadapi anak: siapa dalam kumpulan rakan yang menggunakan vape, bagaimana mereka bercakap tentangnya, dan apa yang membuat produk itu kelihatan menarik. Selepas itu, batas tetap perlu jelas. Bimbingan bukan bermaksud berlembut tanpa prinsip; ia bermaksud membina ruang supaya anak berani mendapatkan bantuan sebelum ketagihan atau pergantungan menjadi lebih sukar diputuskan.

Kaedah keempat ialah memastikan platform, penjual dan pembuat kandungan tidak mengaburkan tanggungjawab. Jika produk nikotin dipasarkan melalui bahasa hiburan, gaya hidup dan pengaruh digital, maka kawal selia juga perlu memberi perhatian kepada ruang tersebut. Penguatkuasaan terhadap promosi dalam talian, jualan kepada bawah umur, paparan produk yang menarik minat remaja dan dakwaan yang mengelirukan perlu konsisten. Pada masa sama, kempen awam juga perlu kreatif, bukan hanya menakutkan.

Hari Tanpa Tembakau Sedunia sepatutnya menjadi peluang untuk melihat semula bukan sahaja tabiat merokok, tetapi cara ketagihan dijadikan menarik. Cabaran Malaysia bukan sekadar mengurangkan asap rokok, tetapi menghalang nikotin daripada terus dijenamakan semula sebagai sesuatu yang moden, santai dan tidak berbahaya. Anak muda tidak hanya perlu diberitahu supaya menjauhi vape. Mereka perlu dibantu untuk mengenal bagaimana daya tarikan itu dibina.

Daya tarikan vape perlu dibongkar, bukan sekadar dilarang. Larangan penting, tetapi anak muda juga perlu dibantu membaca bagaimana sesuatu produk berisiko boleh kelihatan ringan, bergaya dan biasa. Jika masyarakat hanya bercakap tentang bahaya selepas ketagihan berlaku, kita sudah lewat. Yang perlu didedahkan ialah bahasa, imej, perisa, pengaruh rakan sebaya dan budaya digital yang menjadikan vape kelihatan seperti pilihan gaya hidup, sedangkan ia tetap membawa risiko nikotin yang tidak boleh dipandang ringan.

Penulis ialah pensyarah kanan Jabatan Komunikasi Fakulti Bahasa Moden dan Komunikasi Universiti Putra Malaysia.

Artikel ini adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mewakili FMT.

المصدر: Free Malaysia Today